Mentale trucjes 1: Rationaliseren

Laatst sprak ik een advocaat die zichzelf verwijten maakte omdat ze geen plezier meer had in haar werk.

Ze vond dat ze aan het zeuren was: ze werd toch goed betaald, werkte bij een prestigieus kantoor en haar collega’s waren heel leuk. Dus er moest iets mis zijn met haar, dacht ze, want op papier zag het er allemaal uitstekend uit.

Dit is een voorbeeld van rationaliseren. Zij probeerde haar gevoel weg te werken door rationele gedachtes. Helaas was het in dit geval niet behulpzaam: ze naam haar gevoel niet alleen niet serieus, maar ze verweet het zich zelfs.

Dergelijke redeneringen kunnen ertoe leiden dat mensen te lang doorgaan in een functie of situatie die niet (meer) bij ze past. Dat eindigt regelmatig in een burn-out .

Wat is rationaliseren?

Ik kan het niet beter verwoorden dan het Psychoanalytisch Woordenboek, dat rationaliseren zo uitlegt: “Een manier om zichzelf te rechtvaardigen door – bewust of onbewust – gedragingen, drijfveren of gevoelens fraaier en verstandiger uit te leggen dan ze zijn.”

Als wij te maken hebben met lastige gevoelens, of gedrag waar we achteraf niet tevreden over zijn, dan helpen ons redenen, excuses en verklaringen om ons minder slecht te voelen.

Vaak is dat nuttig: als je te maken hebt met een verrassende of heftige situatie, dan is het goed als je verstand het overneemt en niet het vervelende gevoel. Zo kun je functioneren als dat nodig is.

Soms echter kan het minder handig zijn. Ik denk daarbij vooral aan drie situaties:

1. Ontevredenheid

Je voelt je ontevreden, en je probeert dat weg te redeneren. Dat doe je waarschijnlijk omdat het anders grote gevolgen kan hebben: als je jouw gevoel van ontevredenheid over bijvoorbeeld je werk of je relatie volgt, dan kost dat veel moeite en loop je bovendien een groot risico: je moet een nieuwe baan zoeken (en eerst nog weten wat dat moet zijn), of je moet je relatie beëindigen. Dat betekent, naast het verdriet, dat je een nieuw huis moet vinden, je vrienden je wellicht niet begrijpen, en je je schoonfamilie kwijtraakt. Misschien hebben jullie zelfs kinderen, waardoor het probleem nog groter is.

In een dergelijke situatie kan rationaliseren zowel nuttig als ook schadelijk zijn. Het kan je behoeden voor overhaaste stappen. En het kan je ook vastzetten in een situatie die niet goed is voor je.

Aan jou de taak om het verschil te herkennen!

Als je dat lastig vindt, lees dan verder: ik heb iets interessants voor je.

2. Heftige gevoelens zoals angst en schaamte

Je hebt in een vergadering iets doms gezegd. Iedereen kijkt je aan, althans zo voelt het. Je voelt je vreselijk, je schaamt je, en je zoekt naar een rechtvaardiging waarom je dat zei. Want zo dom ben je toch echt niet!

Je vindt allerlei verklaringen: je collega was heel onduidelijk, dus geen wonder dat je je even in de war was, en bovendien zijn deze vergaderingen altijd zo slecht voorbereid. En je hebt slecht geslapen.

Jouw excuses lijken allemaal wel logisch (sommige kloppen misschien zelfs), maar toch dekt het de lading soms niet. Uiteindelijk heb je er weinig aan: het gevoel van schaamte blijft vaak zitten, en de volgende keer heb je er weer last van. Wat vaak beter helpt, dat lees je hier.

3. Wat je zegt en wat je doet komt niet overeen

Het gebeurt heel vaak: je doet iets dat je eigenlijk niet goed vindt, en dat creëert spanning.

Simpel voorbeeld: jij vindt roken vies, of je verwerpt roddelen. Op dat leuke feest van je beste vriendin is het toch gebeurd: je hebt gerookt, of geroddeld, en de volgende ochtend voel je je slecht.

Want je waardes en je gedrag gingen niet samen. Dit fenomeen heet cognitieve dissonantie: wat je denkt en vindt en wat je doet zijn niet congruent, en dat is heel vervelend. Helaas gebeurt het best vaak.

Ook dan ga je vaak rationaliseren: iedereen op het feest rookte, de cocktails waren zo sterk enzovoort. Daarmee verklein je de spanning.

Nuttig of schadelijk?

Rationaliseren is soms nuttig, soms schadelijk. De kunst zit hem in het herkennen van het verschil.

Dus: als een gevoel regelmatig terugkomt, dan is het raadzaam om ernaar te kijken, te onderzoeken wat het betekent, en te kijken of je er iets aan kunt doen. Het zal namelijk niet vanzelf verdwijnen.

In het geval van ontevredenheid over een baan of relatie is het verstandig om goed uit te zoeken wat je voelt, wat dat gevoel veroorzaakt, of het met een verandering anders wordt, wat de gevolgen ervan zijn en of die gevolgen draagbaar zijn.

Keuzes maken

Bij het maken van keuzes gaat het vaak mis, zeker bij hoogopgeleiden. Zij hebben de neiging om te rationaliseren, meer op het verstand te vertrouwen dan op het gevoel. Terwijl ze allebei essentieel zijn.

Als vuistregel geldt: als je heel erg bezig bent met het vinden van rationele redenen voor je gevoel of je gedrag, dan weet je dat er iets aan de hand is.

Vind je het lastig? Dan heb ik iets voor je!

Merk jij dat jij vastzit in een situatie die niet goed voelt? Durf jij de keuze niet te maken?

En ben je dit gewoon zat?

Dan heb ik iets voor je: ik bied na aanleiding van dit artikel aan 2 personen een gratis (telefonisch) strategiegesprek aan, waarin ik je een drietal strategieën aanreik die jou zullen helpen om je keuze te maken.

Klinkt dat interessant? Mail me dan met de volgende informatie: Jouw situatie, welke keuze je wil maken, en hoe belangrijk het is voor je om dit op te lossen (op een schaal van 1-10).

Maar wees snel: dit aanbod is alleen geldig tot en met maandag 8 februari.

Ik hoor graag van je!