Hoe ontstaan irritaties tussen groepen?

Ik was afgelopen week op een Group Relations Conference, en dat was een van de boeiendste dingen die ik ooit heb meegemaakt.  6 dagen lang proberen 30 mensen samen uit, hoe groepen ontstaan, hoe ze functioneren (of niet), wat je eigen rollen daarin zijn, wat dat voor invloed heeft op anderen en vice versa. Het was heel heftig en heel goed, en ik heb er ontzettend veel van geleerd – ook over mezelf.

Onder andere was ik onder de indruk van hoe snel een groep ontstaat. Op een van de eerste bijeenkomsten van de hele groep praatten bijvoorbeeld toevallig vooral mensen, die in de linker helft van de kamer zaten, waar ook ik zat. En opeens betrapte ik mezelf dat ik het had over “onze helft” en de “andere helft”. Bijna bizar, want het was natuurlijk een volstrekt willekeurige groep, en ik had na afloop niet eens meer kunnen zeggen wie precies waar zat.

Is je zoiets ook al een keer gebeurd?

Dit fenomeen is in de sociale psychologie goed onderzocht: noem iets een groep, en de waarneming ervan gaat veranderen. Probeer het eens uit op je werk of bij je sportclub: als veel mensen dezelfde kleur kleren dragen, zeg het dan. Je zult zien hoe snel de mensen die rode truien dragen, zich als een groep gaan voelen. Of let erop bij hoeveel groepen je hoort op je werk: je afdeling, je kamer, vrouwen of mannen, lange mensen, die die in of buiten Amsterdam wonen, mensen met krullen, het management, junior personeel … en ga zo maar door. De meeste groepen zullen niet heel sterk zijn, maar dat kun je makkelijk veranderen door bijvoorbeeld een competitief element toe te voegen. (Onze kamer werkt veel efficiënter dan die van jullie …)

Met het groepsgevoel ontstaat onvermijdelijk het gevoel dat “wij” beter zijn dan “zij”. En ga je dingen die je niet bevallen bij jezelf, je groep of je bedrijf, projecteren op de andere groep. Denk aan de andere afdeling die er een puinhoop van gemaakt heeft, terwijl jullie het weer moesten oplossen. De ICT-afdeling, die het weer niet onder controle heeft. De directie die er niets van bakt. Vraag het de andere afdeling, en ze zullen een vergelijkbaar verhaal vertellen, en net zo overtuigd zijn van hun gelijk.

Bij mijn conferentie belandde ik een keer in een groep, die het heel goed met elkaar kon vinden. We hadden ontzettend veel lol samen, praatten erover wat we konden doen voor de hele organisatie, hadden ideeën en waren creatief. We voelden ons geweldig, de beste groep. Dat had tot gevolg dat wij nauwelijks meer contact opnamen met andere groepen, wij waren zo met onszelf bezig. We begonnen ons uitgesloten te voelen en liepen op een gegeven moment helemaal vast. Er kwam niets meer terecht van wat we wilden. Beweging ontstond pas weer toen wij kritisch gingen bekijken of onze ideeën nou echt zo geweldig waren (en dat waren ze lang niet altijd), en wat onze rol in het geheel eigenlijk was. We namen contact op met andere groepen, en zo konden wij langzaam uit onze vastgelopen positie stappen.

Deze processen zijn vrij complex, en het is vaak niet makkelijk om te zien wat er gebeurt. Ik wil in deze blog vooral laten zien dat groepsdynamieken een enorme invloed hebben op ons gevoel en ons gedrag. Het feit dat “wij” beter zijn dan “zij” maakt aan de ene kant, dat we effectief en met zelfvertrouwen kunnen functioneren. En aan de andere kant ontstaan irritaties of zelfs conflicten, die beweging onmogelijk maken. In sommige organisaties kan het zelfs ertoe leiden dat men elkaar tegenwerkt en het nauwelijks meer mogelijk is om tot goede resultaten te komen. NS en ProRail hadden last van onder andere dit fenomeen.

Wat kun je doen als iets dergelijks gebeurt? Neem een stap terug en kijk wat de rol van jou en jouw groep is in het geheel. Welke rol, welke taak hebben jullie en de anderen? Is dat misschien een reden waarom zij het anders zien? Probeer contact te maken met de anderen, zodat jullie kunnen onderkennen wat er aan de hand is en hoe jullie dat kunnen oplossen of verbeteren.

Vind je dit herkenbaar?